Logopedie

Nancy Hartgring is logopediste bij het „Verpleeg- en Reactiveringscentrum Birkhoven” te Amersfoort, en docente dysartrie (spraakstoornissen) bij de opleiding logopedie aan de Hogeschool van Utrecht. Op de contactdag van 25 mei 1996 sprak zij over logopedie.

Toen ik uw vereniging had toegezegd dat ik op de jaarvergadering wel iets wilde vertellen over wat de logopedist kan betekenen voor mensen met ADCA, kreeg ik een informatiepakketje teogestuurd met hierin een exemplaar van de folder en een nummer van de ADCA-krant. Bij het lezen van dit materiaal viel mij een aantal punten op die ik met u wil doornemen.

• Onder 'verschijnselen' wordt onder andere genoemd: moeite met praten, verslikken
• Onder 'behandelingsmogelijkheden' las ik: Vooralsnog is een erfelijke cerebellaire ataxie niet te genezen. Soms kunnen fysiotherapie en logopedie de gevolgen van de ataxie verlichten, zodat de patient beter kan fuctioneren.
• Onder 'omgaan met de ziekte' vond ik: Door de bewegings- en spraakproblemen wordt de patient dikwijls verkeerd beoordeeld.

Om te kunnen begrijpen hoe het komt dat mensen met ADCA problemen krijgen met spreken en met eten en drinken, en te weten wat zij zelf hieraan kunnen doen, lijkt het mij nuttig eens te kijken wat er in ons lichaam precies gebeurt bij het spreken en eten/drinken.

Spreken is iets dat de meeste mensen automatisch doen. Ook u zult dit, voordat u te maken kreeg met uw ziekte, gedaan hebben zonder er bij na te denken. Toch is spreken wel degelijk een zeer ingewikkeld proces, waarbij het aankomt om zeer nauwkeurige coördinatie en timing van verschillende spieren. Om goed te kunnen spreken is het van groot belang dat er een zeer nauwe samenwerking bestaat tussen: adem, stem, lippen, tong, kaak, wangen, gehemelte.

U hebt voldoende adem nodig om uw stembanden te laten trillen (maar ook goede adembeheersing) om een hele zin achter elkaar uit te kunnen spreken). Daarna moeten de lippen, tong, wangen, kaak, en gehemelte (de articulatoren genoemd) er voor zorgen dat het geluid in de mondholte tot verschillende klanken wordt omgezet.

Ook eten/drinken is een zeer ingewikkeld proces. Hiervoor gebruik je bijna dezelfde spieren als bij het spreken, dus is het ook niet zo verwonderlijk dat ook dit vroeger of later problemen gaat opleveren.

Eten bestaat uit afhappen - kauwen - slikken:

• Afhappen: 
  lepel goed naar de mond brengen, lippen om de lepel sluiten en afhappen;
• Kauwen: 
  tong moet eten tussen kiezen brengen, steeds opnieuw verzamelen, verspreiden en voelen of het fijn genoeg is;
• Slikken: 
  tong moet eten naar achter brengen om te slikken, als het ver achter in de keel is gaat het slikken verder automatisch .

3.1 Spreken

Zoals ik al vertelde is spreken een ingewikkeld proces waarbij coördinatie en timing een zeer belangrijke rol spelen. De lippen, tong, wangen, kaak en gehemelte moeten zeer snel achter elkaar zeer ingewikkelde bewegingen uitvoeren waarbij een kleine vergissing in coördinatie grote gevolgen kan hebben. Door uw ziekte kunnen deze verschillende organen de juiste beweging niet meer zo precies, of niet meer zo snel, of niet meer zo krachtig uitvoeren, waardoor de volgende problemen ontstaan.

3.2 Eten / drinken

Zoals ik hiervoor vertelde bestaat ook eten en drinken uit een ingewikkeld proces. De problemen op dit gebied ontstaan door coördinatie-stoornissen. De verschillende functies van lippen, tong wangen, kaak, gehemelte en keelholte zijn niet goed op elkaar afgestemd waardoor de volgende problemen kunnen ontstaan:

Problemen bij het eten

• moeite met eten naar de mond brengen
• moeite met afhappen
• moeite met eten tussen de kiezen te brengen
• moeite met eten verzamelen om te slikken
• moeite met eten naar achter brengen
• verslikken

Problemen bij het drinken

• moeite met beker naar mond te brengen
• moeite met sluiten van de lippen om een beker
• moeite met vloeistof in de mond te houden
• moeite met vloeistof naar achter te brengen
• vloeistof loopt te snel naar achter
• verslikken

De logopedist onderzoekt wat er in uw specifieke geval mis gaat. Is de ademing het probleem, of de articulatie; en wat dan precies bij de articulatie.

De therapie zal in ieder geval gericht zijn op het behouden of verbeteren van de spraakverstaanbaarheid.

Zij en de patiënt/u moeten werken met het gegeven dat de spraak steeds achteruit gaat. Binnen de therapie zal geprobeerd worden dit proces tot stilstand te brengen of te vertragen. De inzet van de patiënt is hierbij echter van zeer groot belang. Heel belangrijk is ook dat u uw gesprekspartner direct meldt dat u vanwege uw ziekte moeite hebt met spreken. Dit voorkomt dat men u verkeerd beoordeeld. Vraag ook of zij u direct zeggen als zij u niet verstaan. U kunt dan op tijd bijsturen.

De therapie zal waarschijnlijk bestaan uit een combinatie van de volgende onderdelen:

4.1 Spreken

(Basisprincipes logopedische therapie (Darley, '75)

• Vroeg begin
  Hoe sneller men bij spraakproblemen met therapie start, hoe beter. U bent er dan vroeg genoeg bij om eventuele verkeerde gewoontevorming tegen te gaan. Iets afleren is vaak moeilijker dan iets aanleren. Ook kan de logopedische therapie het aftakelingsproces van de spraakspieren vertragen of stabiliseren.
   
• Compensatie
  Door middel van logopedische therapie leert de patiënt om te gaan met de mogelijkheden
   
• Bewustwording
  Voordat de patient met de ziekte te maken kreeg sprak hij/zij waarschijnlijk automatisch; zonder moeite voerde hij die ingewikkelde spraakbewegingen uit. Dit moet hij nu bewust leren doen.
   
• Terugkoppeling
  De patient moet leren luisteren naar zichzelf om te kunnen bepalen om zijn/haar eigen verstaanbaarheid te beoordelen.

1 Ontspanning
De ontspanningsoefeningen zijn bedoeld om de overbodige, foutieve spanningen van de spieren die belangrijk zijn voor de ademhaling, stemgeving en articulatie op te heffen. Overbodige spanning van spieren kost energie en dat is nu juist iets waar u heel zuinig mee om moet springen

2 Ademing
Ook ademhalen is iets waar je niet bij nadenkt. Toch kan ook met de ademing veel misgaan waardoor het spreken nog moeilijker gaat dan nodig is. Met name voor degene onder u waarbij het spreken veel energie kost is een goede lage buikademing van groot belang. Buikademing is minder vermoeiend en levert meer op. Een hoge ademing levert namelijk spanning op in het hals/schouder gebied waardoor het spreken moeilijker verloopt. Ook levert het u minder lucht op waardoor u sneller bij moet tanken en eerder buiten adem bent.

3 Articulatie
De twee hierboven beschreven onderdelen van de logopedische therapie zijn niet voor alle ADCA patienten (direct) nodig. Sommige van u zullen ook de hiervoor beschreven problemen dan ook niet direct herkennen. Problemen met de articulatie komt echter bij alle ADCA-patiënten in een vroeger of later stadium voor. Articulatie-oefeningen zijn dan ook bijna bij alle ADCA-patiënten op een gegeven moment gewenst. De logopedische behandeling hiervoor bestaat uit twee onderdelen:

Logopedische behandeling:

• training articulatiespieren
• articulatietraining
  • spreektempo
  • maximale verzorging van de articulatie

Voor veel mensen is het logisch dat wanneer er problemen zijn met lopen dat dit dan langzamer moet gebeuren omdat men anders struikelt of valt. Dat ditzelfde eigenlijk ook geldt voor het spreken is voor velen vaak moeilijker te begrijpen. Nu zijn de gevolgen van te snel lopen natuurlijk ook wat pijnlijker dan van te snel spreken, maar heel veel problemen zouden opgelost zijn als patienten hun spreektempo zouden verlagen. Uw lippen, tong enz. kunnen niet meer zo snel als vroeger al die ingewikkelde bewegingen maken, terwijl als u ze de tijd zou geven dit in een wat rustiger tempo te doen, ze dat nog heel lang wel kunnen volbrengen. Het kan ook zijn dat u juist te langzaam spreekt waardoor de woorden zo opgerekt worden dat ze daardoor ook onverstaanbaar worden.
 

Omdat de articulatie slapper, minder zorgvuldig en goed getimed verloopt wordt de verstaanbaarheid verstoord. De patient moet leren: overdreven te spreken. Vooral het overdreven uitspreken van de medeklinkers in woorden en laatste letters van woorden komt de verstaanbaarheid zeer ten goede.

Het spreken in lettergrepen of stukjes is hierbij een een goed hulpmiddel. Dit gaat in het begin het makkelijkst als u bij iedere lettergreep meetikt met uw hand.

De meest voorkomende stemklachten zullen zijn: toonhoogte-afwijkingen (te hoge of te lage stem) en te zwakke of te luide stem (uitschieters).

Door een goede adembeheersing kan al heel veel aan dit probleem gedaan worden. Verder is het leren in kortere stukken te spreken waardoor men een betere beheersing houdt over de stem een goede oplossing voor de luidheidsproblemen. Ook hiervoor is logopedische therapie noodzakelijk.

De logopedist probeert u hier via diverse oefeningen en technieken bij te helpen. U kunt dan denken aan bepaalde hoofdhoudingen tijdens eten/drinken of bepaalde sliktechnieken waarbij de kans op verslikken beduidend kleiner is.