Auteur: Prof. Dr. H.P.H. Kremer, neuroloog.
Bron: ADCA-krant, oktober 2005.

DE WEG NAAR WAARHEID IN DE WETENSCHAP

Wanneer patiënten met een zeldzame aandoening zoals een ADCA of een Multipele Systeem Atrofie naar de specialist gaan, verwachten zij dat deze op de hoogte is van de nieuwste ontwikkelingen op het vakgebied, en in staat is om eventuele nieuwe behandelingen direct toe te passen wanneer zij beschikbaar zijn. Het komt dan ook regelmatig voor dat patiënten in de spreekkamer vragen: hoe weet ik nu dat als er ergens op de wereld iets nieuws gevonden wordt, ik daar direct van kan profiteren? Of indien er weer een nieuw gen gevonden wordt: hoe snel bent u daarvan op de hoogte? Het antwoord op zulke vragen is makkelijk te geven: heel snel. Maar een vraag die zelden gesteld wordt, is: hoe weet je nu dat wat er aan 'nieuws' beweerd wordt ook werkelijk waar is? Zulke vragen bieden een aardig inzicht in de manier waarop wetenschappelijk onderzoek en kennis-verspreiding werkt.

Wanneer patiënten met een zeldzame aandoening zoals een ADCA of een Multipele Systeem Atrofie naar de specialist gaan, verwachten zij dat deze op de hoogte is van de nieuwste ontwikkelingen op het vakgebied, en in staat is om eventuele nieuwe behandelingen direct toe te passen wanneer zij beschikbaar zijn. Het komt dan ook regelmatig voor dat patiënten in de spreekkamer vragen: hoe weet ik nu dat als er ergens op de wereld iets nieuws gevonden wordt, ik daar direct van kan profiteren? Of indien er weer een nieuw gen gevonden wordt: hoe snel bent u daarvan op de hoogte? Het antwoord op zulke vragen is makkelijk te geven: heel snel. Maar een vraag die zelden gesteld wordt, is: hoe weet je nu dat wat er aan 'nieuws' beweerd wordt ook werkelijk waar is? Zulke vragen bieden een aardig inzicht in de manier waarop wetenschappelijk onderzoek en kennis-verspreiding werkt.

De basis van vernieuwingen in de medische wetenschap en van de wetenschappelijke kennis zijn nog altijd de individuele onderzoekers en onderzoeksgroepen die, gegrepen door een probleem, een experiment of een serie observaties ontwerpen om een antwoord op hun vragen te krijgen. Bijvoorbeeld: hoe snel verslechteren patiënten met SCA3? Of: wat gebeurt er als ik een SCA3 gen inbouw in een muis? Hier moet de eerste kanttekening geplaatst worden: wetenschappelijk onderzoek is niet het lukraak verzamelen van feiten en gegevens. Dat is meer de manier van werken van een slechte journalist. Wetenschappelijk onderzoek houdt in: een systematische verzameling van gegevens en daarna een systematische en kritische analyse van deze gegevens. Een onderzoeker zal zich altijd afvragen: hoe kom ik aan mijn gegevens en klopt het dat ik zie wat ik denk dat ik zie? Dat betekent dat de experimenten en de gegevensverzameling moeten geschieden via bekende of beproefde methoden. Wanneer een onderzoeker een nieuwe methode ontwerpt om een experiment te doen zal hij extra kritisch moeten zijn over de uitkomsten van het experiment.

Als de gegevens bekend zijn begint een heel ander proces. Een onderzoek is geen onderzoek als het niet opgeschreven wordt. De manier waarop onderzoeken gerapporteerd worden is sterk geformaliseerd: er wordt een artikel geschreven volgens een standaard en nogal dwingend formaat. Eerst wordt verteld waarom het onderzoek is gedaan, dan hoe het onderzoek is gedaan, vervolgens wat de uitkomsten zijn, en tenslotte welke op- of aanmerkingen er bedacht kunnen worden bij dit onderzoek. De onderzoeker hoeft zijn of haar eigen methode en observaties niet te sparen: het wordt zelfs op prijs gesteld wanneer blijkt dat de onderzoeker kritisch ten opzichte van het eigen artikel staat.

Het rapport wordt vervolgens aangeboden aan een gespecialiseerd tijdschrift: bijvoorbeeld aan een tijdschrift dat uitsluitend gaat over aandoeningen van de kleine hersenen; of aan een algemeen neurologisch tijdschrift; of aan een bekend algemeen medisch tijdschrift. Hoe belangrijker en interessanter de resultaten zijn, hoe algemener het tijdschrift zal zijn. Sommige tijdschriften worden alleen door absolute specialisten gelezen (bijvoorbeeld Cerebellum: een tijdschrift geheel gewijd aan functie en aandoeningen van de kleine hersenen), maar er zijn ook tijdschriften die door de volledige medische gemeenschap wereldwijd gelezen worden, zoals het Britse tijdschrift The Lancet en het Amerikaanse New England Journal of Medicine.

Het opsturen van een artikel naar zo'n tijdschrift is overigens geen sinecure en al helemaal geen enkele garantie voor publicatie. De tijdschriftredactie stuurt het artikel door naar 2 of 3 andere specialisten, de 'reviewers'. Deze kijken heel kritisch naar de manier waarop de gegevens verkregen zijn, naar de uitkomsten, naar de relevantie van het artikel, en naar de wijze waarop de onderzoekers hun bevindingen plaatsen in de context van wat al bekend is. Heel vaak hebben zulke reviewers nogal uitgebreid commentaar op een ingezonden artikel, en wordt het artikel hetzij afgewezen, hetzij teruggezonden naar de oorspronkelijke auteurs met het verzoek om aanpassingen. Pas als de reviewers tevreden zijn, en de redactie van het tijdschrift ook, kan het artikel geplaatst worden. De snelheid waarmee dat gebeurt hangt af van de grootte en de organisatie van het tijdschrift. Sommige goede tijdschriften zijn in staat zo'n proces binnen 2 maanden te voltooien. Maar er zijn ook tijdschriften, met name de kleine, die er meer dan een jaar over doen. Dit proces van beoordeling door collega-onderzoekers heet 'peer-review'. Uiteraard kunnen onderzoekers tegenwoordig ook hun eigen onderzoeken publiceren op internet, maar geen serieuze arts of onderzoeker zal daar aandacht aan besteden. Immers, het proces van peer-review biedt min of meer de garantie dat het onderzoek kwalitatief voldoende is en dat de verzameling en analyse van gegevens systematisch verricht is.

Wanneer het artikel eenmaal gepubliceerd is, kan er nog steeds allerhande kritiek achteraf komen. Er kunnen brieven worden ingezonden en andere onderzoekers kunnen het onderzoek trachten over te doen om te zien of het allemaal wel klopt. Dit toont aan waar het in de wetenschap om gaat. Niet het kritiekloos verzamelen en bekend maken van feiten, maar een continue toetsing en kritische evaluatie door velen wetenschappers van gepresenteerde kennis. Klopt het wel dat het is zoals er staat dat het is? Dit hele proces van kritische toetsing vindt plaats in het zicht van eenieder die geïnteresseerd is in het onderwerp: in de tijdschriften, en tijdens de discussie op internationale bijeenkomsten.

Een voorbeeld van het beschreven proces is de discussie over het feit of het stukje verlengde DNA in het SCA8 gen nu wel of niet verantwoordelijk gesteld kon worden voor het ontstaan van ataxie. Een Amerikaanse groep publiceerde in 1999 in een zeer gezaghebbend blad, Nature Genetics, een artikel waaruit zou blijken dat dit het geval is. Blijkbaar waren de oorspronkelijke gegevens niet te weerleggen. Maar toen genetici en neurologen uit andere landen en groepen trachtten deze bevindingen te repliceren, stuitten zij op zeer veel waarnemingen die de Amerikaanse stelling ontkrachtten. De internationale mening op het ogenblik is dan ook dat SCA 8 geen ziekmakende mutatie is. Alleen de Amerikaanse groep houdt nog vast aan haar oorspronkelijke bevinding. Dit is illustratief voor het wetenschapsbedrijf. De mening van individuen is minder belangrijk dan het totale proces van kritische evaluatie. In de discussie wordt geleidelijk aan duidelijk hoe de zaken er voor staan. Zo ontstaat wetenschappelijke kennis die door iedereen geaccepteerd en gedragen wordt, en zo wordt gegarandeerd dat wat er beweerd wordt waarschijnlijk ook 'waar' is.

Hoe snel kunnen wij kennis nemen van feiten, meningen en interpretaties? Uit bovenstaand verhaal blijkt dat er over het algemeen toch enige tijd overheen gaat voordat 'wetenschappelijk nieuws' ook als zodanig geaccepteerd wordt. Hoe spectaculairder de bevinding lijkt te zijn, hoe kritischer er naar gekeken zal worden. Maar wat gepubliceerd wordt in de internationale tijdschriften en door de eerste ronde peer-review gekomen is, zal direct gezien worden door de betrokken artsen en wetenschappers. Zulk nieuws zal snel beschikbaar kunnen zijn voor de patiënten zelf. Het duurt misschien even voordat kennis geaccepteerd wordt. Maar dan bestaat er ook een garantie op snelle verspreiding binnen de groep van geïnteresseerden.